Visera santrali ve Akçaabat-Trabzon tramvay hattı!

Trabzon’da elektrik tesisatının kurulması için ilk deneme 2. Meşrutiyet ilanından, 1908’den sonra visera.jpgyapılmış. Osmanlı Anonim Şirketi adında bir şirket kurulmuş, Trabzon ve Samsun’un elektrikle aydınlatılması ve telefon hattı imtiyazlarının mahalli belediyelere verilmesi hususundaki mazbata, Trabzon vilayeti genel meclisi tarafından Dahiliye nezaretine oradan da (1909) Ticaret ve Nafıa nezaretine verilmiş. Ticaret ve Nafia Bakanlığı ise, belediyenin böyle bir tesisatı kuracak gücü olmadığını beyan ederek, imtiyaz başvurusunu ret etmiş.

Belediye yaparız, diyor Osmanlı’nın bakanlığı teklif ret ediyor!

1923-1950 yılları arasında Trabzon’da ekonomik hayatı inceleyen ve kitaplaştıran Muzaffer Başkaya, Trabzon’un elektrikle aydınlatılması için ikinci denemenin l. Dünya Savaşı sonrasında yapıldığını belirterek şunları yazıyor;

‘Belediye tarafından başlatılan teşebbüs, askeri makamlarca da desteklenmiş ve 3. Ordu Komutanı Vehip Paşa tarafından belediyeye 2 elektrik motoru verilmiş. Lamba ve diğer gerekli malzemeler belediyece Batum’dan getirtilse de kurulan bu küçük çaplı tesisat uzun ömürlü olmamış ve infilak ederek atıl duruma düşmüştür.’

Başkaya, Trabzon’un elektrikle aydınlatılması için en ciddi adımların Trabzon Valisi Hamit (kapancı) Bey, göreve geldikten sonra başlatıldığını, daha önce atıl durumda olan motorun tamir edildiğini, elektrik tesisatının kısa sürede tamamlandığını ve şehrin bir bölümüne elektrik verildiğini belirtiyor.

***

Başkaya,  Prof.Dr. Murat Küçükuğurlu’nun ‘Cumhuriyet devrinde bir milli savunma örneği’ adlı çalışmasından yararlanarak, ‘1921 yılında şehrin su sorununu halletmek için Trabzon’a gelen Josef Charlie adlı mühendis, Değirmendere suyundan elektrik üretmek için proje hazırlar. Bu projeye göre Hacımemed mevkiinden bin beygir kuvvetinde bir santral kurulması halinde bu kuvvetin bir kısmı su tulumbalarını işletecek, geri kalan 630 beygirlik(463 volt)  kuvvetle 16 mumluk 10 bin elektrik lambası yakılabilecekti. Şehrin hem su hem de elektrik ihtiyacını giderek projenin maliyeti ise 74 bin Osmanlı lirası idi. Fakat bu dönemde yaşanan siyasi gelişmeler, söz konusu projenin hayata geçmesini engellemiştir’ dedi.

Cumhuriyet ilanından sonra İsviçreli bir sermaye grubunun temsilcisi olarak Ankara’ya gelen mühendis Şurman, Trabzon’a elektrik santrali ve tesisatı kurmak için başvuruda bulunur. Ancak, Şurman’ın bu başvurusu tepkiyle karşılanır. 12 Ekim 1923 tarihli İstikbal Gazetesi’nde elektrik ve su tesisatının yabancılara verilmesine şiddetle karşı çıkar.

İstikbal gazetesinin bu tepkisi, Trabzon’un elektrik sorununda yeni bir hassasiyeti oluşturur. 25 Şubat 1924 tarihinde Trabzon ticaret kulübünde bir toplantı yapılır. Toplantıda elektrik şirketi kurma fikri tartışır ve 1 Mart 1924 gününün gecesindeki toplantı sonucunda Kazazzade Hüseyin, Nemlizade Sabri, Barutçuzade Hacı Ahmet. Hacı Ali Hafızzade Mehmet Salih, Hacı Hamdizade Hacı Hami, Çulhazade Hacı Kadri, Hacı Rüştüzade Hafız efendilerden oluşan  bir heyet oluşturulur ve heyet çalışmaya başlar.

Heyet ilk toplantısında Adana-Mersin elektrik tesisatının kuruculuğunu yapan Fransız mühendis Ribeau’nun Trabzon’a getirtilmesine karar verir. Ribeau, Trabzon’a gelir gelmez proje hazırlamaya başlar. Projeye göre Değirmendere suyundan elektrik üretmek için 129 bin lira ve Hacımemed’den getirilecek suyun boruları içinde 44 bin lira maliyet çıkarılır.  Maliyetin yüksekliği nedeniyle Ribeau bölgede araştırma yapar ve Trabzon’a 38 km. mesafedeki Visera suyu üzerindeki şelalenin hidroelektrik santrali için en uygun yer olduğuna karar verir.

***

Fransız mühendisin verdiği rapora göre tesisatın kurulması için 164 bin liraya ihtiyaç vardır. Projenin tasdikinden sonra Nafıa Vekaletinden imtiyaz talebinde bulunulur. Bakanlığa yapılan müracaatta; Trabzon ve Akçaabat ilçelerinde iki sene zarfında tesisat kurulması, ayrıca Trabzon- Akçaabat arasında elektrikli tramvay tesisi imtiyazı da talep edilir. Nafıa Bakanlığı 30 Kasım 1924’te talebi kabul ve tasdik eder. Şirket kurulur ve kurulan şirket Cumhurbaşkanı tarafından 11 Haziran 1925 tarihinde tasdik edilir. Yüz altmış bin lira sermayeli şirketin nizamnamesi yayınlanır. Santral ve tesisat yapımı devam ederken işin 160 bin liraya yapılamayacağı ortaya çıkar ve şirket sermayesi 320 bin liraya çıkarılır. Elektrik tesisatı 1926 yılı sonuna kadar bitirileceği planlanır. Ancak hesap tutmaz, şirket ekonomik kriz yaşamaya başlar. Sonra Sanayi ve Maadin Bankasından kredi alınmış ve bir yıl sonra da krizden sorumlu tutulan Fransız mühendisin görevine son verilmiş. Daha sonra tesisatın geri kalan kısmı 81 bin dolar karşılığında Alman patentli Bergman şirketine yaptırılmış. 1929 yılında Trabzon elektriğe kavuşmuş ancak şirket de iflas aşamasına gelmiş.

Şirketin Trabzon’daki kişi ve işletmelere 461 bin 588 lira borcu vardı. Bu borç batağından kurtulmak isteyen şirket yetkilileri sıkıntılarını Gazi Mustafa Kemal’e anlatarak yardım istemişler. Mustafa Kemal’in şirkete yardım edilmesi yönünde direktiflerine rağmen Sanayi ve Maadin Bankası’nın vereceği 225 bin liralık kredi meselesi bir türlü halledilemez.  Sonunda yüksek faizle iş halledilir ancak alınan yüklü krediye rağmen şirketin mali tablosu bir türlü düzelmemiş. 1929 yılında kendi gelirlerini ipotek ettirerek şirkete borç veren Trabzon Belediyesi, 16 Temmuz 1942 yılında şirketi devir alır. Visera elektrik daha sonra TEDAŞ’a geçer. Üç beş yıl önce de özelleştirildi.

***

Visera elektrik santralinden üretilecek elektrikle Akçaabat-Trabzon arasında ray döşenecek ve tramvay çalışacaktı. Yaklaşık 100 yıl önce gündeme gelen bu proje, o gün kağıt üzerinde idi, sonraki yıllarda da unutuldu gitti.

Visera santralinin hikayesini her ne kadar Muzaffer Başkaya’nın 1923-50 arası Trabzon’da ekonomik hayat kitabından alıntı yapsam da, bu konuda en detaylı araştırmaya ‘Cumhuriyet Devrinde Bir milli Sanayi örneği’ adlı eseriyle Prof. Dr. Murat Küçükuğurlu yaptı.  Küçükuğurlu’nun eserinde Visera santralinin tarihini okuyabilirsiniz.

 

Hasan KURT

 

 

Önceki ve Sonraki Yazılar

YAZIYA YORUM KAT

UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
7 Yorum